Dynamiczny rozwój technologii cyfrowych sprawił, że urządzenia ekranowe stały się stałym elementem codziennego życia rodzin. Coraz częściej z mediów cyfrowych korzystają także dzieci w wieku przedszkolnym. Korzystanie przez dzieci z urządzeń cyfrowych może nieść ze sobą zarówno pozytywne efekty, jak i zagrożenia. Choć technologia sama w sobie nie jest zła, to brak zasad i nadmierne korzystanie z ekranów mogą negatywnie wpływać na rozwój dziecka. Dlatego tak ważna jest cyberhigiena, czyli umiejętne, świadome i odpowiedzialne korzystanie z technologii w życiu rodzinnym. Dzieci przed zagrożeniami chronić może zaangażowanie rodziców w edukację medialną swych dzieci.
Świadome korzystanie z urządzeń cyfrowych
Dzieci nie mają szansy nauczyć się świadomego korzystania z mediów, jeśli nie pomogą im w tym dorośli.Rodzice mogą pomóc dziecku w kształtowaniu umiejętności świadomego korzystania z urządzeń cyfrowych. Dobrym sposobem jest każdorazowe ustalanie z dzieckiem, w jakim celu sięga po urządzenie i ile czasu będzie z niego korzystało. Warto rozważyć również wprowadzenie dla wszystkich członków rodziny zasady odkładania telefonów, tabletów i innych urządzeń w określone miejsce w domu. Korzystając z nich w ustalonych celach i porach zmniejszamy ryzyko, że każda czynność będzie przerywana celem zajrzenia do smartfonu, sprawdzenia powiadomienia czy skrzynki mailowej. Zwiększa to szanse na to, że urządzenia cyfrowe nie staną się dla dziecka sposobem na nudę czy ucieczkę od problemów i trudnych emocji.
Cyber smoczek – wygoda, która może kosztować
Pojęcie cyber smoczka odnosi się do sytuacji, w której urządzenie mobilne zastępuje dorosłego w regulowaniu emocji dziecka. Tablet lub telefon staje się sposobem na:
- uciszenie płaczu,
- zapanowanie nad złością,
- wypełnienie czasu w sytuacjach wymagających cierpliwości
- motywację przy posiłkach.
Z perspektywy rodzica jest to często rozwiązanie szybkie i wygodne, jednak długofalowo może prowadzić do trudności rozwojowych. Dziecko nie uczy się:
- rozpoznawania i nazywania emocji,
- radzenia sobie z frustracją,
- czekania i nudy – które są ważnym elementem rozwoju kreatywności.
Regularne stosowanie cyber smoczka może także ograniczać rozwój mowy, ponieważ dziecko zamiast dialogu doświadcza biernego odbioru bodźców.
Urządzenia cyfrowe a sen
Sen jest bardzo ważny dla człowieka w każdym wieku. Pomaga dbać o odpoczynek ciała i umysłu. Wpływa na samopoczucie i pracę mózgu, np. zapamiętywanie, koncentrację, podejmowanie decyzji itd. Według zaleceń Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu dzieci w wieku 6-12 lat potrzebują od 9 do 12 godzin snu na dobę.
Nieprawidłowe korzystanie przez dzieci z urządzeń cyfrowych może rozregulować ich rytm dobowy. Rytm dobowy pomaga nam w dzień uczyć się i pracować, a w nocy regenerować siły. Ponadto korzystanie z urządzeń cyfrowych obciąża ich układ nerwowy. Wszystko to może przyczynić się do występowania u dziecka w ciągu dnia: rozdrażnienia, obniżonego nastroju, zaburzeń koncentracji czy trudności z kontrolowaniem emocji.
Oto kilka faktów na ten temat:
- Naukowcy z Uniwersytetu Kolorado dowiedli, że dzieci i młodzież są narażone bardziej niż dorośli na złe skutki spędzania zbyt dużej ilości czasu przed ekranami. Ich oczy nie są jeszcze w pełni dojrzałe. Stąd właśnie bierze się większa wrażliwość dzieci na światło emitowane przez ekrany. Badania dowiodły, że w sytuacji, w której dorosły i dziecko wystawieni są na tę samą ilość światła, spadek melatoniny będzie dwukrotnie większy u dziecka niż u dorosłego. Melatonina to hormon odpowiadający za zasypianie oraz długość i jakość snu.
- Badania dzieci i młodzieży dowodzą, że im dłuższy czas spędzany przed ekranami, tym bardziej zwiększa się ryzyko późniejszego zasypiania, mniejszej ilości snu i gorszej jego jakości.
Phubbing – niewidzialne rany w relacji
Phubbing (połączenie słów phone i snubbing) oznacza lekceważenie drugiej osoby poprzez skupienie uwagi na telefonie. W relacji dorosły–dziecko ma on szczególnie niekorzystne znaczenie. Przedszkolak potrzebuje:
- kontaktu wzrokowego,
- natychmiastowej reakcji dorosłego,
- poczucia bycia ważnym i wysłuchanym.
Kiedy rodzic często sięga po telefon w obecności dziecka, wysyła nieświadomy komunikat: „To, co jest na ekranie, jest ważniejsze niż ty”. Może to skutkować:
- nasileniem zachowań prowokujących uwagę,
- obniżonym poczuciem własnej wartości,
- trudnościami w budowaniu relacji społecznych.
Dzieci uczą się przede wszystkim przez obserwację – jeśli widzą, że telefon dominuje w relacjach, same będą powielać ten wzorzec w przyszłości.
Sharenting – cyfrowy ślad dziecka
Sharenting to zjawisko polegające na publikowaniu w internecie zdjęć, filmów i informacji o dziecku bez jego świadomej zgody. W przypadku dzieci przedszkolnych szczególnie ważne jest, by dorośli pamiętali, że:
- dziecko nie rozumie konsekwencji publikacji treści,
- raz umieszczone materiały mogą krążyć w sieci przez wiele lat,
- nawet niewinne zdjęcia mogą naruszać godność i prywatność dziecka.
Nadmierny sharenting może prowadzić do trudnych konsekwencji w przyszłości – poczucia wstydu, utraty kontroli nad własnym wizerunkiem, a nawet zagrożeń związanych z bezpieczeństwem.
Jak budować cyberhigienę w rodzinie?
Cyberhigiena zaczyna się od dorosłych. To oni wyznaczają granice i modelują zachowania.
Oto wskazówki przydatne dla całej rodziny:
- ustalać jasne zasady korzystania z urządzeń cyfrowych,
- ograniczać czas ekranowy dziecka,
- dbać o „czas bez telefonu” – podczas posiłków, rozmów i zabawy,
- wybierać treści dostosowane do wieku dziecka,
- rozmawiać o emocjach i potrzebach zamiast sięgać po ekran.
- godzinę przed snem należy zrezygnować z korzystania z urządzeń ekranowych.
- urządzenia ekranowe na czas nocy umieścić poza sypialnią;zmniejszy to pokusę korzystania z nich wieczorem bądź w sytuacji przebudzenia się w nocy.
- urządzenia takie jak komputer, telewizor, konsola itd. powinny na stałe znajdować się (jeśli jest to możliwe) poza pokojem dziecka i sypialnią rodziców; dobrym miejscem jest np. salon.
- nocą korzystne jest włączenie trybu samolotowego tak, aby w czasie snu wyłączone były powiadomienia.
- podczas korzystania ze smartfonu i tabletu zaleca się uruchomić tryb „ochrony wzroku”,powoduje on zmniejszenie ilości niebieskiego światła, które źle wpływa na sen.
Dbanie o higienę cyfrową dzieci nie tylko pozytywnie wpływa na ich zdrowie psychiczne i fizyczne. Pomaga im również kształtować dobre nawyki związane z korzystaniem z urządzeń cyfrowych. Warto więc wprowadzać edukację i dobre zasady od pierwszych kontaktów dziecka z ekranami.
Bibliografia:
- „Wychowanie przy ekranie. Jak przygotować dziecko do życia w sieci? Magdalena Bigaj
- „Dziecko w świecie technologii” Katie Davis
- „Sharenting i wizerunek dziecka w sieci – poradnik dla rodziców”
- Manfred Spitzer - Cyfrowa demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci.
- „Higiena cyfrowa, czyli jak mądrze korzystać z urządzeń ekranowych w cyfrowym czasach”
Przykładowe linki z tekstami na temat dobrych nawyków w zakresie korzystania z urządzeń ekranowych:
- https://tiny.pl/d4lvh
- https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/czym-jest-cyfrowa-higiena
- https://www.gov.pl/attachment/aa0e6962-feeb-4390-b291-af4245b49143
- https://fundacja.orange.pl/app/uploads/2024/07/Wizerunek_dziecka_w_internecie_BROSZURA_wersja-internet_light.pdf
- https://pierwszekroki.net/uzywanie-mediow-elektronicznych-przez-dzieci-w-wieku-przedszkolnym-najwazniejsze-zalecenia-dla-rodzicow/
- https://pierwszekroki.net/relacja-rodzic-dziecko-a-uzywanie-cybermediow/
- https://pierwszekroki.net/cyfrowa-dieta-dla-rodzicow-czyli-jak-zadbac-o-siebie-i-dziecko/
- https://pierwszekroki.net/higiena-cyfrowa-co-warto-o-niej-wiedziec/
- Materiały edukacyjne: portal.librus.pl/szkola/artykuly/szkola-w-erze-cyfrowej-jak-dbac-o-higiene-cyfrowa-dzieci
Dodatkowe zasoby:
- Bezpłatna pomoc: Fundacja Orange oferuje bezpłatną infolinię dla rodziców.
- Fundacja Zdrowie Dziecka dostarczają konkretnych wskazówek.
Angelika Wróbel, Małgorzata Drozd